IKA-39 TAON NG EDSA REVOLUTION SA MGA PILIPINO DITO AT PILIPINO DOON: REPLEKSYONG PAPEL SA SOSYOLOHIKAL NA IMAHINASYON NINA MILLS AT BLUMER (2025)

Kahit pilit pigilan ang EDSA Revolution sa ika-39 taon nito bilang isang ganap na paggunita sa ating bansa, hindi naman nito mabubura ang malaking epekto sa kasaysayan nating mga Pilipino. Lalo’t higit dapat itong alalahanin sa kasalukuyan dahil nakaupong muli ang pamilya ng dating diktador sa Malacañang. Katulad ng konsepto nina Mills at Blumer, ang ating mga personal na buhay daw ay karugtong at kaputol ng ating kasaysayan, aking hinanap ang koneksyon ng EDSA sa mga OFW at kabataan ngayon. Ano nga ba ang kahalagahan ng EDSA sa atin gayong matagal na itong nangyari?

PILIPINO DOON

Ang aking ama ay 2nd generation Overseas Filipino Worker (OFW) sa Saudi Arabia bilang driver, nauna ang aking lolo na nagtrabaho dito bilang professional barber noong dekada ‘80. Noong pagsisimula ng dekada ‘70, ilang taon bago ang Martial Law at EDSA Revolution nagsimulang magpadala ng mga manggagawang Pinoy sa Saudi Arabia. (Dumia, 2010). Isa sa mga nabanggit ng aking tatay na dahilan sa pangingibang-bansa ay ang mas mataas na halaga ng dolyar sa piso bunsod ng inflation rate na napagdaanan na ng Pilipinas noong panahon ng Batas Militar. Noong dekada ’70 ay naitala ang double digit inflation rates kaya’t mas pinipili ng karamihan ang maging FIlipino overseas worker. (Punongbayan, 2021). Kaya’t patuloy na nanawagan ang mga Pilipino doon o mga OFW gaya ng aking ama na mapangalagaan ang mga manggagawang Pinoy sa loob o labas man ng bansa.

PILIPINO DITO

Isa rin sa binunga ng pagtuldok sa Batas Militar ay pagbibigay-boses sa mga kabataan na siyang sinikil ng nakaraang diktadurya. Kaya’t tulad ng isang Sangguniang Kabataan Chairman na nagsasagawa ng mga proyektong naglalayong tugunan ang suliranin ng out-of-school youth, mental health concerns, limited access to quality education, livelihood, at plastic waste. Ngunit, isa sa mga nais niyang pagtuonan ng pansin ay ang mababang partisipasyon ng mga kabataan sa proyekto ng SK o ng barangay dahil alam niyang ‘di permanente ang kaniyang posisyon kaya’t gusto niyang hubugin ang susunod na kabataang magiging lider at nang mahikayat ang mga Pilipino dito na makilahok at makialam sa mga usaping panlipunan.

MODERNONG BAYANI  AT PAG-ASA NG BAYAN

Tinataguring modernong bayani ang mga OFW at pag-asa ng bayan ang mga kabataan ngunit tila hindi pa rin nabibigyang-boses ang mga isyung nakaaapekto sa kanila at sa mga mamamayang Pilipino. Kaya’t nananatiling buhay ang diwa ng EDSA sa mga modernong bayani at pag-asa ng bayan kung saan patunay silang ‘di natin kailangan gumamit ng dahas upang makamit ang “unity” ang kailangan natin nagkakaisang paghalal sa isang responsable at may pananagutang gobyerno para sa masa habang tayo’y nagmamartsa sa hinaharap na pantay-pantay at maunlad. Tunay ngang may koneksyon ang kasaysayan at isyung panlipunan sa ating personal na buhay at mga problema gaya ng konsepto nina Mills at Blumer kaya’t makibahagi tayo sa pagbabago ng ating bansa Pilipino man tayo dito o doon, noon at ngayon, lahat ay may koneksyon.

SANGGUNIAN

• Dumia, M. (2010). Of Dreams, Sweat, and Tears: The Kingdom of Saudi Arabia and the Modern Filipino Heroes. Philippine Studies. Vol. 58, No. 4, Basketball Fandom.

• Punongbayan, J. (2021, December 29). [ANALYSIS] Hindi ‘golden age’ ng ekonomiya ang Batas Militar.https://www.rappler.com/voices/thought-leaders/analysis-martial-law-not-golden-age-philippine-economy/

MASKARA O REPRESENTASYON: REPLEKSYONG PAPEL SA I’M DRUNK, I LOVE YOU (2024)

May kapangyarihan. May kalayaan. May kakayahan. Ganiyan inilarawan ni Stuart Hall ang mga konsyumer ng mass media sa kaniyang sanaysay na, “Encoding and Decoding in Television Discourse.” Dagdag pa niya, maaaring gumawa ng sariling interpretasyon ang audience kaiba sa itinakdang mensahe ng producer. Maikakategorya itong interpretasyon sa dominant reading (sumasang-ayon), oppositional reading (tumataliwas), at negotiated reading (sumasang-ayon pero tumataliwas) ang interpretasyon ng mga audience. Tinalakay din na malaking bahagi ng pag-decode o pag-interpret ng audience ay nakabatay sa kanilang sariling kultura, estado sa buhay, at mga paniniwala.

Sa pagpapatuloy, nais kong gawing halimbawa ang pelikula ni Direk JP Habac na “I’m Drunk, I Love You.” Kinukuwento nito si Carson (Maja Salvador) na matagal nang may gusto kay Dio (Paolo Avelino) pero hindi niya maamin dahil kaibigan lang ang tingin nito sa kaniya.

Negotiated reading ang naging interpretasyon ko sa pelikulang ito. Bagaman maykoneksyon akong nabuo sa bida ay hindi naman naging ganap ang representasyon ng mga tauhan sa kagaya kong bahagi ng LGBTQIA++ Community. Dahil base sa signs ng kwento, ito ay tungkol sa mga queer na nagkakagusto sa straight nilang kaibigan. Ngunit para tangikilikin ng masa ay pinagmaskara ito sa mukha ng isang babae at isang lalaki. Pinatotohanan naman ito ni Direk JP kung saan binanggit niya sa isang artikulo na,“Gumawa ako ng mga palabas na naka-mask siya sa mukha ng mga babae at lalaki iyong kuwento. How does that represent me?” 

Pero mas lalo akong napamahal sa pelikulang ito nang maibahagi ng direktor na base ito sa kaniyang tunay na karanasan. Kaya nakabuo ako ng personal na koneksyon sa tila nakatagong representasyon ng pelikulang ito. Magandang punto rin ng relatability ang kabalintunaan sa pagiging Iskolar ng Bayan na pinipitagang matalino ng ating mga kababayan, pero nagpapakatanga sa pag-ibig. Isa pa ang pagkakalahad na hindi naman kasalanan ni Dio na hindi niya mahal si Carson ay isang linyang punong-puno ng damdamin at kariktan. At ang pagkakadugtong sa hulihang bahagi ng pag-graduate ni Carson sa kolehiyo kasabay ang pag-graduate ng feelings niya kay Dio ay isang tugmang parallelism ng pagkukwento.

Sa paglalagom bilang konsyumer, hindi man akma ang naging representasyon ng pelikula base sa mga gumanap sa karakter dahil sa pagmamaskara dito, dumaloy pa rin nang maayos ang pagkukuwento ng salaysay ng mga LGBTQIA++ members na siyang mensahe ng direktor sa kaniyang pelikula.

SANGGUNIAN

• Aligwe, Hygeinus & Nwafor, Kenneth & Alegu, Johnson. (2018). Stuart Hall's Encoding-Decoding Model: A Critique. World Applied Sciences Journal. 36. 1019-1023. 10.5829/idosi.wasj.2018.1019.1023.
• Bofill, A., & Clemente, B. (2020, December 20). JP Habac and the blooming of queer narratives. The LaSallian. https://thelasallian.com/2020/12/20/jp-habac-and-the-blooming-of-queer-narratives/

“ALAMAT, PAMAHIIN, AT KWENTONG KABABALAGHAN: REPLEKSYONG PAPEL SA PELIKULANG ‘PRIDYIDER’ NI RICO MARIA ILARDE” (2023)

PRIDYIDER

Ang pelikulang ‘Pridyider ni Rico Maria Ilarde ay pinagbidahan nina Andi Eigenmann, JM De Guzman, Janice De Belen, Baron Geisler, at Joel Torre. Ang kwento ay uminog sa pridyider na nangangain ng buhay. Ang pridyider ay sinumpa dahil sa pakikipagkasundo ng nanay (Janice De Belen) sa masamang espiritu at dahil doon itinambak ang mga pinatay niya bunsod ng selos. Ang pelikula ay hango sa Shake Rattle and Roll episode ni Ishmael Bernal na may parehong pamagat. Ipinalabas ito noong ika-19 ng Setyembre 2012 at humakot ng US$117,479.00 sa box office. 

“TABI-TABI PO” NI VICERRA AT JAVIER

Ang pag-aaral na ito ay pumaksa sa kung paano ang “folklore” ay kadugtong ng “community development.” Sinabi na mula pa man ng panahon ng mga Kastila ay naging talamak na ang kwento ng kababalaghan at katatakutan upang magbigay-babala, pangalagaan ang kalikasan, at panatilihin ang ayos ng isang lugar. Tunay na ang ilan sa mga kwentong ito ay kathang-isip lang, ngunit ang ilan ay totoo pero hindi maipaliwanag (supernatural). 

ALAMAT, PAMAHIIN, AT KWENTONG KABABALAGHAN

Ang mga ganitong kwento ng kababalaghan at katatakutan ay higit pa sa anyo ng libangan dahil nakaugat ito sa mga kwentong nagpasalindila na mula pa sa ating mga ninuno. Maaring paniwalaan natin ang mga alamat, pamahiin, at kwentong kababalaghan; Maari rin naming hindi. Ngunit pakatatandaan na mahalaga ang pairalin ang respeto sa tao, sa ‘di nakikitang mga elemento, at sa kalikasan. Sa pamamagitan nito, ang takot lang na madarama natin ay pawang kathang-isip at hinditakot sa reyalidad ng buhay.

“KAPATIRAN, KASARINLAN, AT KARAPATANG PANTAO: PANAWAGAN NG ‘OY UTOL, BUTO’T BALAT KA NA’Y NATUTULOG KA PA’ NI HEBER BARTOLOME” (2023)

“Isang pagtindig sa diwang makabayan na hindi na tayo magpapaalipin pang muli, maging sa dayuhan man o sa ating kababayan. Mangingibabaw ang kapatiran, kasarinlan, at karapatang pantao sa lahat ng mga Pilipino.”

PANIMULA

Ang Oy Utol, Buto’t Balat Ka Na’y Natutulog Ka Pa, ang awiting kinatha ni Heber Bartolome, ay komentaryo hinggil sa panlipunang lagay sa panahon ng diktadurya ng dating Pangulo na si Marcos. Isang diretsahang pagbasag sa sa pantasyang nilikha ng pasistang pamahalaan upang linlangin ang mga mamamayang Pilipino na maayos ang lagay ng lahat. Kabalintunaan ito ng pinakitang imahen ng mga Marcos na “Ginintuang Panahon” at “Bagong Lipunan” dahil maraming kababayan natin ang nagdarahop sa kahirapan, kagutuman, at kawalan ng karapatan. 

PAGDALUMAT SA PAMAGAT

Ang unang dalawang salita na nabanggit sa pamagat ay ang “Oy Utol.” Ang utol ay pinaikling tawag sa kaputol na karaniwang ginagamit sa mga magkakapatid. Ibig sabihin ang turingan ng ating mga kababayan ay hawig ng sa mga mag-utol. Ganoon tampok ang diwa ng bayanihan sa ating bansa. Maging sa hirap man o saya kapiling at kasangga mo sila. Ginamit na imahen ng komposer ang “Buto’t Balat” para bigyang-pansin ang kagutumang nararanasan ng mga Pilipino dahil sa pangangamkam ng yaman ng mga nakaupo sa pwesto na ginagasta sa mga luho at pagpapakitang-gilas sa ibang mga bansa. Samantala, ang “Natutulog Ka Pa” ay isang paggising sa diwang makabayan na bumangon at huwag magpaapi sa mga naghaharing-uri dahil kahit ang isang oso ay matatakot at tatakbo kung magsasama-sama ang mga bubuyog upang labanan ito. 

KRITIK SA LIRIKO

“Masdan niyo ang ating paligid

Akala mo'y walang ligalig

May saya at mayro'ng awit

Ngunit may namimilipit

At siya'y humihibik”

Ang unang bahagi ng awitin ay ang pagbangga sa panlilinlang ng pamahalaan sa tunay na sitwasyon ng bayan. Hindi matatakpan ng musika, pagtitipon, at pagsasaya ang mapait na katotohanang nananaghoy ang mga kababayan nating nasa laylayan na kumakalam ang mga sikmura.

“Masdan niyo ang ating buhay

Masdan niyo ang kapalaran

Bakit may nahihirapan?

Bakit may sumisigaw?

Kay hirap nang tumawa kung bungkag ang 'yong tiyan

Kay hirap nang mangusap kung bibig mo'y may tapal

Kay hirap nang mabuhay kung kalagaya'y ganyan

Kay hirap nang lumaban kung takot ka sa kalaban”

Sa ikalawang bahagi naman binigyang-diin ang mitsa ng pagrerebolusyon laban sa mapang-abusong pamahalaan. Ang salitang “hirap” ay nabanggit nang apat na beses at pumapatungkol ito sa mga inhustisya na hindi dapat nating palampasin bagkus ating tutulan para sating buhay, kasarinlan, at kapayapaan.

“Walang tutulong

Walang tutulong sa atin

Walang pag-asa kung di ka batuhin

At kung tayo'y mananahimik at di kikilos

Ang dapat sa atin ay tawaging mga gago

‘Di niyo ba nalalaman

Kung bakit tayo'y nagkaganyan

Bakit may nahihirapan

Bakit may sumisigaw

Bakit may namimilipit

At sila'y humihibik

Maging ako'y nahihirapan

Kaya ngayo'y sumisigaw

Sumisigaw”

Sa ikatlong bahagi ito na ang pagsisimula ng pagkilos. Pagkilos na tutuldok sa pasistang gobyerno na dumurahagi sa mga kababayan, hinuhubad ang karapatan, at yumuyurak sa ating kasarinlan. Isang pagtindig sa diwang makabayan na hindi na tayo magpapaalipin pang muli, maging sa dayuhan man o sa ating kababayan. Mangingibabaw ang kapatiran, kasarinlan, at karapatang pantao sa lahat ng mga Pilipino, anuman ang sosyo-ekonomikong lagay nito. Nang sa gayon, ang ating lipunan ang yumabong nang yumabong upang ang mga anak ng bayan ay hindi na muling dumaan sa ganitong pagdarahop.

PAGWAWAKAS

Isa itong panawagan sa atin na lingunin ang ating nakaraan dahil ito ang humuhulma sa ating kasalukuyan at ang magtataguyod ng ating ating kinabukasan. Bagaman, umupong muli sa pwesto ang mga pinatalsik ng mapayapang rebolusyon sa EDSA. Muli, tayong makikibaka, magmamartsa, at mananambitan ng panawagang: “KAPATIRAN, KASARINLAN, AT KARAPATANG PANTAO. WALANG MAIIWANG PILIPINO SA LAYLAYAN NG LIPUNAN.” Nang sa gayon, ang lipunan natin ay maging isang ganap na katuparan ng ating pangako, pag-asa, at pag-ibig sa ating bayang tinubuan

“MONUMENTO NG SALITA: ALAALA, DAMDAMIN, AT MITHIIN NG ISANG BANSA” (2023)

 “Naniniwala ako na ang mga mamamayang sumusulat, bumabasa, at sumusuri sa 

panitikan ay ang pag-asa ng bayan.”

BAWAT SALAYSAY AY MAY SAYSAY

Kwentuhan, huntahan, chismisan… anuman ang tawag mo ay hindi maitatatwa na bahagi na sila ng kultura nating mga Pilipino. Ganoon kahalaga ang bawat salaysay, kwento, pati na ang chismis sa paghubog ng ating pagkakakilanlan bilang isang lahi. Dito nabigyang-pansin ang pagpapakahulugan sa panitikan na ito ay akdang maaring pasalita, pasulat o pasalintroniko na sumasalamin sa danas, lagay, tagumpay, at pagkabigo ng isang tao o lipunan, anuman ang sosyo-ekonomikong estado, relihiyon, at kasarian nito.

Tuwing pumapatak ang buwan ng Abril ay ipinagdiriwang ang Buwan ng Pambansang Panitikan alinsunod sa Proklamasyon Blg. 968, s. 2015. Bunsod nito naglunsad ang Center for Literary and Language Studies - PUP ng serye ng mga lektura para sa pagdiriwang ng Buwan ng Panitikan na siyang dinaluhan namin ng aking mga kaklase. Dito sa lekturang ito ay binigyang-diin at ipinanukala ng tagapagsalita na si Dr. U Z. Eliserio, isang manunulat at propesor, ang pagtatatag ng pagkakakilanlan ng Pilipinasbilang isang “Bayan ng Maikling Kwento” na kumakatha ng mga salaysay na masining, rebolusyonaryo, at mapagpalaya. Ang pinakapuso ng lektura ay paalala na bawat salaysay na kinakatha ay may saysay sa buhay ng bawat Pilipinong makababasa nito.

MONUMENTO NG MGA SALITA

Ang maikling kwento, ayon sa tagapagsalita, ay isang monumento na binubuo ng mga salita na maaring pumaksa sa sariling karanasan ng manunulat. Bakit nga kaya ginamit ang salitang ‘monumento’ sa pagpapakahulugan ng maikling kwento? Sa aking palagay at pagsusuri, ang ‘monumento’ ay binuo para alalahanin ang isang tao o pangyayari (Cambridge Dictionary). Kung gayon, ang maikling kwento ay isang pagsesemento ng alaala sa paraan ng pagsulat ng alaala, damdamin, at mithiin ng tao o ng pangyayari. 

Dagdag pa ng tagapagsalita na hindi natatapos sa pagsulat at pagbasa ang maikling kwento dahil ang mithiin nito ay maging daluyan ng pagbabago para sa isang lipunan. Ayon kay Piglia, naniniwala siya na: “Ang piksyon ay nangungusap sa paraan ng mga simbolismo at talinhaga na pumapaksa sa realidad ng lipunan.” (“Fiction always codes and constructs hieroglyphs out of social reality.”) Nasa mambabasa na para unawain at tuklasin ang kahulugan ng mga simbolismo at talinhagang itinago ng manunulat sa akda. 

MAIKLING KWENTO VS TULA VS NOBELA VS SOCIAL MEDIA

Sa isang bahagi ng lektura ay inihambing ng tagapagsalita ang Maikling Kwento sa Tula, Nobela, at maging sa Social Media. Una, ang tula raw ay masyadong madaling isulat kaya’t kadalasan ay hindi maayos ang pagkakahabi ng mga salita upang matawag na makata. Pangalawa, ang nobela naman ay mahaba kung isusulat at babasahin kaya’t hindi lahat ng mga Pilipino ay makasusulat sa ganitong midyum. Pangatlo, ang social media ay mabilis ang pag-usad at nalilimitahan ang titik na maaring magamit para makapagkwento. 

Samantala ang maikling kwento ay hindi mahirap isulat dahil ito ay prosa / tuluyan. Hindi ito mahaba isulat at basahin. Hindi rin nalilimitahan ang titik na maaring gamitin para makapagkwento. Sa madaling sabi, ang maikling kwento ay ang tamang timpla ng panitikan na maaring gamitin ng mga Pilipino upang maging imbakan ng alaala, ng damdamin, at ng mithiin.

ALAALA NG ISANG BAYAN, IMBAKAN NG KARANASAN 

Huwag makalimot. Huwag magbulag-bulagan. Huwag magsinungaling. Iyan ang ilan ang mga panlaban sa mga lason na pumupuksa sa integridad ng isang alaala. Itinuturing ang maikling kwento, o ang panitikan para sa kabuoang pagtingin, na alaala ng isang bayan dahil nagsisilbi itong imbakan ng karanasan, karunungan, at katalinuhan ng mga mamamayan. 

Ginamit ng tagapagsalita ang simbolismo ng elepante sa kabuoan ng kanyang lektura dahil ito ay isang hayop na mayroong matalas na memorya. Dapat nating tularan ang mga elepante sa talas ng memorya dahil sabi nga sa pelikulang ‘Smaller and Smaller Cirlces’ na “Ang paglipas ng oras at pagkalimot sa alaala ay kakampi ng mga mapang-abuso.” (“Time and forgetfulness are the allies of the abusers.”)

Kaya mahalaga na isatitik natin ang ating mga kwento nang sa gayon ay maitatak natin ito sa memorya ng bayan na mahalaga ang bawat karanasan natin. Kaya’t kung lahat ay magsusulat ng maikling kwento magbubunga ito ng rebolusyong tampok ang bawat isa – minorya man o mayorya; babae man o lalaki o bahagi ng LGBTQIA++. 

ATING DAMDAMIN, ATING PAG-ALABIN

Ang pag-ibig, galit, saya, lungkot… ang mga damdaming kadalasan ay nakukulong sa ating dibdib ay maaring ibuhos sa salita upang maipahayag ang mga tagumpay at pagkabigo. Sabi nga ni Hellen Keller na “Ang pinakamaganda at pinakadakilang bagay sa mundo ay hindi nakikita o nahahawakan. Bagkus ito ay nararamdaman sa kaibuturan ng ating mga puso.” (“The best and most beautiful things in the world cannot be seen or even touched. They must be felt with the heart.”) Makapangyarihan ang damdamin, kaya’t kung mailalapat ang bawat kulay nito sa isang akda tulad ng maikling kwento ay maaring ang makabasa nito ay mag-alab ang puso at diwa tungo sa mithiing malaya at mapagpalaya.

Kadugtong ng alaala ang damdamin. Kung ano ang naiisip ng utak ay siya ring nararamdaman ng puso. Kaya’t kung mailalapat ang talas ng alaala at ang sidhi ng damdamin sa pagkatha ng maikling kwento ay mabisang mailalahad sa mambabasa ang kwento na tatagos sa puso at tatatak sa isip. Makapangyarihang tunay ang ating damdamin upang pag-alabin ang puso ng isang lahi lalo na kung gagamiting kasangkapan sa pagkatha ng maikling kwento.

BAYANG MALIKHAIN, BAYANG MAY MITHIIN 

Ang maikling kwento ay hindi nagtatapos sa salitang ‘wakas’ bagkus ito lamang ang simula ng ating pagkilos batay sa ating nabasang kwento. Ang aral na natutunan maging ito man ay personal o panlipunan ay dapat mabakas sa ating buhay at maging mitsa ng pagkilos tungo sa pag-unlad, paglaya, at paglipad. Kahalintulad ng ibon na nasa hawla ang ating mga isipan, at ang mga salaysay o kwento ang siyang susi parang mabuksan ito mula sa pagkakapinid.

Kaya’t ang panawagan ng tagapagsalita ay bawat Pilipino ay sumulat ng kani-kanilang katha upang maitampok ng bawat isa ang kwento ng isang bayang malikhain na may hinaing, may panaghoy, may direksyon, at may mithiin. Nais kong palalimin at iakma sa tema ng Buwan ng Panitikan (“Kultura ng Pagkakaisa: Pagsisiyasat ng Pagkakaisa sa pamamagitan ng Panitikan”) ang katagang ni Dr. Jose Rizal na “Kabataan ay pag-asa ng bayan.” Ganito ko siya isusulat sa konteksto ng pagbuo ng “Bayan ng Maikling Kwento” – “Naniniwala ako na ang mga mamamayang sumusulat, bumabasa, at sumusuri sa panitikan ay ang pag-asa ng bayan.” Hindi lang basta sumusulat, bagkus sumusulat ng alaala at damdamin ng lipunan pumipintig ng isang himig – ang pagkakaisa, pag-asa, at pagbabago. Hindi lang basta bumabasa, bagkus bumabasa nang may pag-unawa sa teksto at konteksto nito. Hindi lang basta sumusuri, bagkus sumusuri ng may talas na papanday sa mapurol na isipan at ng may apoy na magpapaalab sa diwang makabayan. 

BAYAN NG MAIKLING KWENTO

Ang paglikha ng isang “Bayan ng Maikling Kwento” ay isang mahaba, kakila-kilabot, at matrabahong daan. Ito ay magsisimula sa pagtutuon ng pansin sa suliranin ng ‘literacy rate’ o ang bahagdan ng mamamayang marunong bumasa at sumulat at reading ‘comprehension rate’ o bahagdan ng mamamayang nakakaunawa sa tekstong kanilang binasa. 

Una, magagawa itong proyekto ng pagsugpo sa “illiteracy” sa pamamagitan ng paglalaan ng panahon upang matutukan ng lapis at papel ang mga kababayang hindi marunong bumasa at sumulat. Maari nating tularan ang ginawa ng bansang Cuba ang ‘Cuban Literacy Campaign’ matapos ang ‘Cuban Revolution’. Ginawa nilang priyoridad sa loob ng isang taon ang pagtatayo ng mga eskwelahan, pagsasanay sa mga kaguroan, at ang pagtuturo ng pagbasa at pagsulat sa kanilang mga kababayan. Mahigit 707, 000 na Cuban ang natutong bumasa at sumulat. Mula 60-70 na bahagdan na literarcy rate, tumaas ito ng 96 na bahagdan.

Pangalawa, ang isyu sa mababang “reading comprehension rate” sa Pilipinas ay matutugunan kung maiaayos ang sistema ng edukasyon. Marahil dala na rin ng dalawang taong “online or modular learning” kaya’t mas bumaba ang bahagdan ng mga mag-aaral na nakauunawa sa kanilang binabasa. Ang nakikita kong solusyon dito ay ang magbasa nang magbasa ang mga Pilipino, lalo na ang mga mag-aaral, ng mga babasahing may sustansya at may saysay. Dito ay masasanay ang ating isipan na matuto ng bagong salita, masuri ang konteksto ng akda, at makabuo ng sariling kwento.

Sa pagwawakas, nais kong ibahagi ang isang saknong sa tulang aking kinatha na pinamagatang “Lapis:” 

“Kung may lapis kang may tasa

Sumulat ka at nang mamulat ka

Mamulat ka at mamulat din ang iba”

Kadugtong nito ang ang panawagan na – MAGBASA, MAGSULAT, AT MAGSURI ng ating ALAALA, DAMDAMIN, AT MIHIIN bilang isang LAHI. Nang sa gayon ay sa pagdating ng araw na malampasan natin ang mga balakid na ito, ang pagkakalilanlang “Bayan ng Maikling Kwento” ay hindi na lang basta pangarap kundi maging isang ganap na realidad.

SANGGUNIAN

https://kwfdiksiyonaryo.ph/

Winterhalter, E. (2022). Rosa Hernández Acosta on the Cuban Literacy 

Campaign. JSTOR Daily. https://daily.jstor.org/rosa-hernandez-acosta-on-the-cubanliteracy-campaign/Thenzai. (n.d.). Ibat-ibang kahulugan ng panitikan ayon sa ibay-ibang

awtoridad. http://thenzai.blogspot.com/2009/06/ibat.html

Buwan ng Panitikan 2023 – Kultura ng Pagkakaisa | PPP Center. (n.d.). 

https://ppp.gov.ph/press_releases/buwan-ng-panitikan-2023-kultura-ng-pagkakaisa/

Moya, S., & Moya, S. (2017). The Success of Literacy Education in 

Cuba. BORGEN. https://www.borgenmagazine.com/success-literacy-education-in-cuba

“PAGDALUMAT SA KALAGAYAN NG PAMBANSANG KAUNLARAN: TUNGGALIAN NG TANGLAW NG BAYAN AT ANINO NG DAYUHAN SA ENTABLADO NG KALIKASAN, EDUKASYON, EKONOMIYA, POLITIKA, AT LIPUNAN” (2023)

[NOTE: NAKA-UNO AKO DITO HEHE KAYA IBABAHAGI KO SA INYO]

POLYTECHNIC UNIVERSITY OF THE PHILIPPINES

COLLEGE OF COMMUNICATION

DEPARTMENT OF BROADCAST COMMUNICATION

“Repleksyong Papel sa Filipinolohiya at Pambansang Kaunlaran”

DOMINGUEZ, GEOMARI MIGUEL R.

BACHELOR OF ARTS IN BROADCASTING 1 - 2D

I. ANINO NG DAYUHAN

Kasabay ng pagdaong ng mga mananakop sa ating dalampasigan ang panibagong suliranin sa kwento ng ating bayan. Ang ating lahi ay ginapos, ginayuma, at ginarote. Ginapos nila ang ating ninuno gamit ang tanikala ng relihiyon at sandata, ng edukasyon at baril. Ginayuma nila ang ating bayan na makalimot sa ating pagkakakilanlan bilang isang mamamayang malaya at mapagpalaya. Ginarote nila ang ating mga bayaning nakipaglaban para sa kasarinlan ng bayan.

Sa kasalukuyan, ang mga naghahari-uri sa ating bayan ay pawang anino ng mga dayuhan. Kinikilingan nila ang interes ng iilan- ang mga mayayaman at ang mga dayuhan. Samantalang nagbibingi-bingihan sa hinaing ng masa na nagdarahop sa kahirapan. Ang tunggalian ng tanglaw ng bayan at anino ng dayuhan ay manipestasyon ng kawalan ng ating lahi ng pagkakakilanlan, diwang makabayan, at kalayaan. Bunsod nito aynagdurusa ang kalikasan, edukasyon, ekonomiya, politika, at lipunan. 

Tunay ngang masalimuot ang ating nakaraan na dala-dala natin hanggang sa kasalukuyan. Hangga’t ang ating bayan ay anino lamang ng dayuhan malabong makamtan sa hinaharap ang pambansang kaunlaran. 

II. MODERNISASYON LABAN SA KALIKASAN

Napakataas ng pagpapahalaga ng ating mga ninuno sa kalikasan. Namumuhay sila na kaisa ang kapaligiran dahil batid nilang ito ang pinagkukunan ng kanilang mga pangunahing pangangailangan. Sa pagdating ng mga dayuhan, sinakop nila ang ating bayan na may motibong pagkakamal at pagnanakaw ng ating mga likas na yaman. Dinungisan nila ang ating mga kagubatan sa paghahanap ng ginto. Pinakilala nila sa mga Pilipino ang ugali ng pagsasawalang-bahala sa ating kalikasan.

Sa kasalukuyan, ang pamahaalan ang naging mukha ng pagsasawalang-bahala sa kalikasan makamit lang ang “modernisasyon”. Ang programa nilang “modernisasyon”tulad ng – paglikha ng mga “power plants” at pagsasapubliko ng mga “ancestral domain” ng mga katutubo– ay lubhang nagdudulot ng kasiraan kaysa kaunlaran. 

Ang paglikha ng mga “power plants” ay tunay na makakatulong sa pagpapalaganap ng akses sa kuryente at tubig, ngunit kapalit nito ay matatamaan ang “ancestral domain” ng mga katutubo. Madudungisan ang pinagkukunan nila ng pagkain. Masisira ang pinagtayuan nila ng kanilang tahanan. Mawawala ang pamana na pinakaiingat-ingatan ng kanilang mga ninuno. 

Gayundin ang pagsasapubliko ng mga “ancestral domain” ng mga katutubo tulad na lamang sa Bundok Apo na tirahan ng mga katutubo. Iginagalang nila ang bundok na ito dahil sa paniniwalang ito ay banal na lugar. Sa naisabatas na National Integrated Protected Areas System o NIPAS ay nagtayo ng isang parke sa Bundok Apo. Bunsod ng batas na ito ay nagmistulang mga iskwater ang mga katutubo sa sarili nilang lupa.

Matatawag ba nating pambansang kaunlaran kung interes lamang ng iilan at ng dayuhan ang isasaalang-alang at hindi ang sa mga katutubong Pilipino? Ang tunggaliang ito ng industriyalisasyon (pamahalaan) at kalikasan (katutubo) ay isa lamang patunay na ang ating mga lider ay anino lamang ng dayuhan.

III. KRISIS PANG-EDUKASYON

Ang ating mga ninuno ay may sistema na ng pagkatuto taliwas sa mga paniniwala ng mga dayuhan. Inaako nila na sila ang nagdala ng edukasyon sa ating isla, ngunit kabaliktaran nito ang dala nila. Dala ng mga Kastila ang edukasyong limitado – patriarkal at politkal – na tanging mga kalalakihan lamang na buhat sa kilalang pamilya ang may makakapag-aral. Dala naman ng mga Amerikano ang lisyang edukasyon na sumikil sa ating pagkakakilanlan, diwang makabayan, at kalayaan. Bunsod nito ay umiral at umalingawngaw sa kasalukuyan ang krisis pang-edukasyon na nasa anyo ngkomersyalismo ng edukasyon at suliraning multilinggwalismo.

Ang komersyalismo ng edukasyon ay nagsimula sa pagtatayo ng mga Amerikano ng mga pampublikong paaralan sa Pilipinas. Ang mga naitayong paaralan naman ng simbahan ay naging pampribadong institusyon. Sa kasalukuyan, bumaba ang kalidad ng edukasyon dahil sa mababang badyet na nilalaan ng pamahalaan. Dahil dito kinakaharap ng mga mag-aaral at guro sa pampublikong institisyon ang siksikang mga silid-aralan, sirang mga pasilidad, at limitadong akses sa mga edukasyonal na kagamitan. Pataas naman nang pataas ang matrikula sa mga pribadong institusyon na mayroong maayos na pasilidad, sapat na bilang ng mag-aaral sa silid-aralan, at malayang akses sa mga edukasyonal na kagamitan. Nakakalungkot na nagmistulang negosyo na lang ang edukasyon sa Pilipinas, imbes na maging daluyan ng pagkatuto ng mga mga kabataang Pilipino.

Halimbawa nito ay ang dokumentaryo ni Kara David na “Pag-asa sa Pagbasa” na tampok ang mga estudyante ng Sauyo High School na nakatuntong ng high school nang hindi marunong bumasa at sumulat. Napag-alaman niya na hindi napagtutuonan ng pansin ang mga mag-aaral sa dami ng estudyanteng nagsisiksikan sa silid-aralan at ang batang ito ay nangangalakal para may pambili ng pagkain imbes na gumawa ng assignment. Dagdag pa na hindi natuturuan sa bahay ng magulang kaya’t hindi nagiging ganap ang pagkatuto sa pagbasa at pagsulat. 

Ang suliraning multilinggwalismo naman ay manipestasyon na ang ating bansa ay binubuo ng maraming isla na may kani-kanyang wika at sa pananakop ng mga dayuhang ay ipinakilala ang kanilang wika sa ating bayan. Nilagay ng mga dayuhan sa pedestal ang kanilang wika na ayon sa kanila ay wika ng mayayaman, makapangyarihan, at matatalino. Dito nag-ugat ang pananaw nating mababang uri ang sarili nating wika. Kaya’t ang daluyan ng ating pagkakakilanlan, diwang makabayan, at kasaysayan ay napinid. 

Sa kasalukuyan ay nalilito ang ating mga kababayan dahil ang bigkis na dapat namagbubuklod sa ating lahi ay pinutol ng dayuhan. Maging sa edukasyon na ang midyum ng pagtuturo ay banyagang wika, na dapat ay nasa unang wika muna. Kapag ganap na ang pagkatuto sa unang wika ay doon na ipakikilala ang ikalawang at ikatlong wika. Sa ganitong paraan, ayon kay Demeterio, ay magkakaroon ng matibay na pundasyon ng pagkakakilanlan ang isang mag-aaral. Ngunit sa sistema ng edukasyon sa Pilipinas ay nagwagi ang hegemonya ng Wikang Ingles sa midyum ng pagtuturo kaya’t hindi makaagapay ang mga mag-aaral lalo’t hindi pa sila bihasa sa kanilang unang wika. 

Sa dokumentaryo ni Howie Severino na “Don’t English Me” kapansin-pansin na bagama’t maalam ang Pilipino sa Wikang Ingles ay marami pa ring nagkakamali sa pagbaybay at sa balarila nito lalo na sa kalsada. Ang isang mag-aaral namang tampok ay makailang beses umulit ng Ikaapat na Baitang dahil hirap sa asignaturang Ingles. Sa dokumentaryong “Estado ng Wikang Filipino” naman ng Investigative Documentaries, karamihan sa mga mag-aaral sa pribadong institusyon ay mas pamilyar sa Ingles na pangalan ng mga karaniwang gamit kaysa sa Filipino. Lubhang nakababahala na maging ang daluyan at bigkis ng ating lahi – ang wika – na siyang tanglaw ng bayan ay nadirimlan ng anino ng dayuhan. 

IV. OVERSEAS FILIPINO WORKERS

Bagaman ito ay naipakilala bilang konspeto ng Overseas Filipino Worker (OFW) noong panahon ng dating pangulong Marcos ay hindi na ito bago sa atin. Simula pa ng panahon ng pananakop ay nagpapadala na ng mga manggagawa Pilipino sa ibang bansa – ang paglalayag ng kalakalang Galyon mula Maynila patungong Acapulco, Mexico at ang pagpapadala ng mga propesyunal sa Amerika. 

Dekada ’70 ng magpadala ng Overseas Contract Workers (OCW) ang Pilipinas sa Saudi para magtrabaho sa oil rigs at construction sites. Simula noon ay dumami na ang mga Pilipinong nangibang-bayan upang maghanap-buhay. Ang milyun-milyong OFW ay tinatayang nasa 200 teritoryo at bansa na. Dahil dito ay isa ang labor sa pangunahing eksport ng bansa. 

Naging sandalan na ito ng pambansang ekonomiya bunsod ng bilyun-bilyong padalang dolyar na salapi ng mga OFW. Napapanatili nito ang katatagan ng piso sa dolyar. Sa padala rin nila umaasa ang pamilya nilang naiwan dito. Kapansin-pansin sa pag-aaral ni Tullao na mas maginhawa ang pamumuhay ng mga may kamag-anak sa ibang bansa kaya’t naakit nito ang ating mga kababayan na mangibang-bansa na rin. 

Ang epekto nito sa kasalukuyan ay ang pagkaranas ng bansa ng “brain drain” na maaring lumumpo sa mga industriya dito sa Pilipinas. Katuwiran nila na maghihirap na nga lang din sa trabaho doon na sila sa mataas ang sweldo. Hindi naman natin masisi ang ating mga kababayan na piliin ang mangibang-bansa kung doon nila malalasap ang kaunlaran. Ngunit matatawag ba nating kaunlaran ang pagsisilbi sa lupa ng banyaga kaysa ang paglilingkod sa ating bayan? 

V. KULTURA NG POLITIKA

Bunsod ng mahabang panahon ng pananakop ng mga dayuhan, ang kolonyalismo at elitismo ay buhay na buhay at nananalaytay sa kasalukuyang lipunan. Makikita natin ito sa umiiral na elitistang politika, politika ng mga personalidad, at neokolonyalismo na humahadlang sa pagkamit ng pambansang kaunlaran. 

Ang elitistang politika ay buhat pa sa sinaunang sibilisasyon sa Pilipinas kung saan may maharlika at alipin. Ang mga maharlikang pumanig sa mga Kastilang mananakop ay napanatili ang kanilang yaman at nabansagang mga “illustrado”. Ang mga illlustrado naman ang nabigyan ng pwesto sa gobyerno sa pananakop ng mga Amerikano. Ang mga “elite” ang namayagpag sa iba’t ibang sektor ng politika kaya’t ang interes lamang ng mga naghaharing-uri at dayuhan ang binibigyang-pansin. Ang pagkakaroon ng “utang na loob” sa mga politikong tumutulong sa mga mamamayan ay may kapalit na pagsuporta sa pagtakbo nila sa eleksyon. Isa pa ang talamak na “vote buying” na sumisira sa kalayaang pumili ng lider ng mga mamamayan. Ang mga mayayaman lamang ang may pinansyal na kakayahan para gumastos sa pangangampanya kaya’t sila ang nananatili sa pwesto. 

Bunga ng elitistang gobyerno ay nagkaroon na ng pangalan ang mga angkang matagal ng nakaluklok sa pwesto. Naging negosyo na ng pamilya ang tumakbo sa politika – mula sa lolo’t lola, nanay at tatay, tito’t tita, pati na ang mga anak at apo. Tanyag na apelyido na lamang ang sukatan ng mga karaniwang botante sa pagpili ng ibobotong lider. Kahit na ba may kaso ng korapsyon at kung anu-ano pang katiwalian, basta’t sikat ang apelyido o pamilya mo tiyak na ang pwesto mo sa gobyerno. Kaya naman ang mga personalidad tulad ng mga artista, boksingero, at komedyante ay pinasok na rin ang politika. Ginawa nilang “retirement plan” ang pwesto sa gobyerno. Sigurado na rin ang boto sa kanila dahil sikat na sila. Ganyan ang kultura ng politika sa Pilipinas, basta’t sikat ka o ang pamilya mo pasok ka na sa gobyerno.

Ang koneksyong nag-uugnay sa ’tin sa dayuhan ay hindi naputol dahil mga elistita pa rin ang namumuno sa ating bayan. Bitbit ng mga elitistang politiko ang kolonyal na mentalidad na kumikiling sa kapitalismo na ang mga naghaharing-uri at banyaga lamang ang nakikinabang. Ang neokolonyalismo ay ang modernong paraan ng pananakop ng mga dayuhan na pinapakita sa anyo ng “pagtulong” ng dating mananakop sa politika at ekonomiya ng dating kolonya. Kaya’t nakadepende pa rin ang ating pamahalaan sa mga banyaga na nagreresulta sa patuloy na pag-utang sa mga makapangyarihang bansa tulad ng Amerika. Hanggang sa mabaon na tayo sa utang at patuloy na lang umasa sa kanilang tulong. 

Ipinagdadamot ng sistemang ito ng politika ang pag-unlad sa ating lipunan. Ang mga mayayaman ay patuloy sa pagpaparami ng pera’t ari-arian, samantalang ang mga mahihirap ay patuloy na nalulugmok sa kahirapan.

VI. KANSER NG LIPUNANG PILIPINO

Kung ang mga nakalipas na punto ay panlabas na manipestasyon ng hadlang sa kaunlaran sa ating bayan, ang tatalakayin ng bahaging ito ay ang panloob na sakit ng bayan. Ang kanser ng lipunang Pilipino na kumukonsumo sa mithiing kaunlaran ay ang katamaran, ningas-kugon, at rehiyonalismo.

Ang katamaran ayon sa mga eksperto ay dahil daw sa ating klima na maalinsangan na sa kaunting pagkilos ay agad na pagpapawisan. Ngunit hindi iyon dahilan para umiwas na lamang ang bawat Pilipino sa pagbabanat ng buto. Lalo na’t nangangailangan sabayan ng kilos ang mithiin natin natin tungo sa pag-unlad. 

Ang ugaling ningas-kugon naman ay pagkakaroon ng sigasig, sigla, at galing sa umpisa. Sa madaling sabi, magaling lang sa simula. Kilala rin ito sa katawagang “maňaňa habit” na nangangahulugang bukas na lang sisimulan o gagawin ang isang bagay. Ito ay hadlang sa pagtutuloy-tuloy ng ating pagkilos tungo sa pambansang kaunlaran.

Ang rehiyonalismo ay diskriminsayon ng mga Pilipino sa kapwa Pilipino na kadalasan ay nangyayari sa konteksto ng rehiyon. Kagaya ng pagbibigay ng “stereotype” sa mga taga-Bisaya na mga katulong at sa mga taga-Mindanao na terorista. Ang paghihiwalay na ito ay hindi nagtataguyod ng pagkakaisa natin bilang isang lahi. Dapat pairalin ang respeto sa bawat isa saang rehiyon at anuman ang wika o diyalekto ang kanilang gamit dahil iisa lang ang ating lahi. 

VII. TANGLAW NG BAYAN

Bigyang-kahulugan natin ang kaunlaran ayon sa depinisyon ng United Nations (UN Declaration on the Right of Development) na: “isang komprehensibong proseso ng paglago sa sangay ng ekonomiya, lipunan, kultura, at politika na isinasaalang-alang ang kapakanan ng kabuoan ng populasyon at ang aktibo, malaya, at mapagpalayang pakikilahok ng mga kasapi nito para sa pag-unlad at pantay na karapatan mula rito.” 

Kung gagamitin nating pamantayan ang depinisyon ng UN sa kaunlaran ay mahihinuha natin na kahit na sandamakmak man ang suliraning dala ng anino ng dayuhan sa ating ipunan, mayroong tanglaw ng bayan na maaring magbigay liwanag sa nadirimlan nating kababayan sa paglalakbay natin tungo sa pagkamit ng pambansang kaunlaran. Ang solusyon sa panloob at panlabas na tunggalian sa entablado ng ng kalikasan, edukasyon, ekonomiya, politika, at lipunan ay ang kaunlarang isinasaalang-alang ang interes ng lahat ng mamamayan anuman ang estado sa lipunan, rehiyon, relihiyon, kasarian, at kulay.

Maari nating ikasangkapan sa pagkamit ng pambansang kaunlaran ang pagpapatibay ng pag-unawa, pag-aaral, at pagsasaliksik sa Filipinolohiya na ayon kay Bayani G. Abadilla ay ang: “disiplinang karunungan na nakasalig sa makaagham na pag-aara lsa pinagmulan, kalikasan at ugnayan ng wika, panitikan, kultura, lipunan, kasaysayan, komunikasyon at iba pang batis ng karunungang Pilipino, gayundin ay nililinang nito ang mga karunungang ambag ng mga Pilipino sa daigdig ng mga karunungan.”Bilang paglalagom sa kabuoan ng repleksyong papel, mahalaga ang pag-uungkat ng ating pinag-ugatan – ang ating wika, kultura, at kasaysayan - na siyang nagbubuklod sa atin bilang isang lahi. Kaputol at kadugtong nito ang mithiing paunlarin hindi lamang ang sarili bagkus pati na rin ang bayang sinilangan kasama na ang ating mga kababayan. Sa pag-uungkat, paghuhukay, at pagbubungkal ay matutuklasan natin ang mga yaman ng ating lahi na dapat natin linangin at ang mga bangkay ng ating kahapon na dapat nating solusyunan. Bagaman nagsisimula pa lamang ang ating lahi sa paglalakbay tungo sa pag-angat ng tanglaw ng ating bayan – ang pagkakakilanlan, diwang makabayan, at kalayaan – na siyang magpapalaya sa ating bayan mula sa anino ng dayuhan.

SANGGUNIAN

ARTIKULO

Abadilla, B.S. (2002). Wisyo ng Konsepto ng Filipinolohiya.

Buendia, R. G. (1993). Colonialism and Elitism in Philippine Political Development: 

Assessing the Roots of Underdevelopment. 

Demeterio Iii, F. P. (2012). Sistematikong Multilingguwalismo: Lunsaran ng Mas Matatag 

na Wikang Pambansa = Systematic Multilingualism: Foundation for a more Effective 

National Language. MALAY, 24(2).

Maningas, I. (1993). Kasipagan, Pagkamakabayan, At Pagkamaka-Diyos: Implikasyon 

sa Kaunlaran ng Bansang Filipinas. MALAY, 11(1).

Rallonza, M. V. (1996). Ang Kapaligiran At Ang Mga Katutubong Filipino: Isang Pagsusuri 

Ng Fundamental Na Epekto Ng Pambansang Kaunlaran. MALAY, 13(1).

Tullao Jr., T. S. (2006). Padalang Salapi ng mga OFW: Nagdadala ng Kabuhayan, 

Katatagan at Kaunlaran sa Ekonomiya. MALAY, 19(1).

DOKUMENTARYO

Mary Rose Bulos. (2013, July 4). Don't English Me! Documentary of Howie Severino) 1(1) 

[Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=tWNv-BLjmLQ

GMA Public Affairs. (2014, August 12). Investigative Documentaries: Ang estado ng 

wikang Filipino [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=WSsEaBA06-0

GMA Public Affairs. (2018, September 30). I-Witness: 'Pag-asa sa Pagbasa,' 

dokumentaryo ni Kara David (full episode) [Video]/ YouTube. 

https://www.youtube.com/watch?v=J7JegoKjpmM